Trekking Toubkal-regio Atlasgebergte 2008.


In 1982 zijn we voor het eerst in Marokko geweest. Vijf weken met een omgebouwd mercedesbusje. Met eigen vervoer was dat toen een aardige onderneming. Nu 26 jaar later zijn we opnieuw naar Marokko afgereisd voor een trekking in het Atlas gebergte. De verschillen zullen wel groot zijn. Met name zijn we nieuwschierig naar de verschillen in Marrakech en Essaouira, twee plekjes waar we toen ook zijn geweest.

-1982-
Na 5 weken Amerika, begonnen we samen aan onze tweede verre reis buiten Europa. Wederom 5 weken, maar dan samen met Anke haar zus Marga en haar Marokkaanse man Moustafa. Wij met een Mercedesbusje 206D en zij met een Peugeot 404 station. We hebben de gehele reis ca. 8000 km gereden. De reis heeft veel indruk op ons gemaakt en een leven ingeleid van veel trekken en reizen. Het is een ongelofelijke luxe om met een camper, met alles aan boord, te reizen in een land waar alles nog mag (mocht?)..........
En wanneer we op een mooi plekje kwamen, b.v. een stuk strand aan de Atlantische oceaan, waar er genoeg van is, deed je de achterdeur open en zat je tussen de wilde kamelen op het strand. En 's avonds, onder een heldere sterrenhemel, vers gekochte Sardientjes barbeceuen op je terracotta kookpot met een sappige watermeloen als dessert. Dit is maar één van onze mooie herinneringen van 26 jaar geleden.
~~~~~~~~~~~

De planning,
Op 16 mei 2008 zijn we geland op Marrakesh airport na een vlucht van 3:20 uur met een tussenstop van 70 min. in Casablanca.
De intentie was om een rustige periode in het Hoge Atlas gebergte door te brengen. Op 1 juni 2008 was de terugreis dus hadden we 16 minus twee dagen reizen 14 dagen om te trekken.
Onze eerste keus was het Toubkal circuit dat ca. 8 dagen in beslag moest nemen. Daarnaast moet je nog een dag reserveren voor de top (4167m). Vervolgens wilden we naar Jebel Siroua regio gaan (Anti Atlas). Deze berg ligt ca. 50 km ten Zuid-Oosten van de Toubkal regio. Je vertrekt in Taliouine en de trekking duurt ca. 5 dagen en er zijn geen hutten in de omgeving. Kamperen is de enige mogelijkheid.
Het is een vulcanisch vrijstaande berg (meer rots van 3304m) met een uniek uitzicht op de omgeving. De beklimming zou volgens de boekjes een eitje moeten zijn.
Marrakech,
Onze aankomst in Marrakech was goed. We stapten uit de aankomsthal naar buiten en konden direct met de bus mee naar het centrum Djemee el-fna. Aan de Zuidzijde van dit plein vind je een heleboel omgebouwde riads (tradioneel herenhuis met prachtige binnenplaats) waar je goed kunt overnachten. De één is wat luxer en duurder dan de ander maar ze zijn allen lieflijk, meestal met fontein en prachtig mozaïek tegelwerk op de binnenplaats. Maar vooral ook centraal gelegen in de medina.
In de eerste dagen hebben we het oude stadsdeel uibgebreid verkend en gezocht naar herkenningspunten van 26 jaar geleden. Niet moeilijk was het herkennen van het centrale plein Djemaa el-fna. 26 jaar na onze eerste reis zie je hier nog steeds de slangenbezweerders en de watermannetjes op zoek naar geld voor een foto. Vervolgens waren ook belangrijke ijkpunten de Koutoubia (de belangrijkste moskee), de souks, de tanneries (verfbaden), de kasbah en het paleis El Badia. 26 jaar geleden hebben we daar op het binnenplein een dansvoorstelling bijgewoond. Ook zijn we toen nog wezen kijken in een tropische tuin die we niet zo gauw konden terugvinden.
Wel hebben we nog een bezoek gebracht aan de tomben van de Saadiens, de mooie Bab Aguenaou en de Koubba Almoravide. De Cité Nouvelle hebben we niet bezocht. Dit nieuwe stadsgedeelte met allerlei westerse- winkelcentra en hotels bestond 26 jaar geleden ook niet.
En de verandering die we zagen was natuurlijk enorm. Niet zo zeer de gebouwen en omgeving maar veel meer de mensen. Veel, zelfs schaars (volgens islamitische begrippen) geklede touristen. Plenty terrassen en restaurants. Gelukkig nog wel met veel lokale gerechten. Maar ook pizza's en hamburgers hebben hun intrede gedaan.
Ook nieuw zijn de handelaren en taxichaufeurs waarbij je tot het agressieve toe moet afdingen. Het is geen lokaal gebruik meer en riekt meer naar bedriegerij. Ze vragen zo het tienvoudige voor een taxiritje of je moet achteraf extra servicekosten in restaurants betalen. Steeds moet je weer afdingen en opletten dat je niet wordt bedrogen. Goed voor reizigers die de energie en tijd hebben om af te dingen maar wij raakten het op een gegeven moment zat en dan is het moeilijk nog vriendelijk te blijven.
Ook zie je veel meer bedelaars dan 26 jaar geleden. We zaten ca. een uurtje op een terras op de 'Rue de Bab Agnaou' en werden 12 maal benaderd voor wat handgeld.
Toch hebben we weer veel genoten van deze mooie stad, de drukte en gezelligheid.
Imlil,
Imlil is onze vertrekplaats voor de geplande trekking door het atlas gebergte en ligt op een hoogte van 1740m. Je rijdt vanuit Marrakech via Asni waar we al een mooie blik op de Toubkal hadden. Eerst via asfalt en later over onverharde wegen. Het had de tweede dag na onze aankomst flink geregend wat nu tevens goed te zien was aan de gevallen sneeuw in de bergen. Dit maakte het voor ons wat moeilijker want er waren twee passen (Tizi) in onze geplande trekking (Toubkal circuit) niet meer begaanbaar voor de pakezels.
Gelukkig hadden we snel een ander circuit gevonden na overleg met onze muleteer. Ibrahim zou onze gids, kok, metgezel en muleteer zijn voor de komende 8 dagen. Hij sprak nagenoeg geen Engels en een paar woorden meer Frans. Gelukkig sprak hij goed Berbers, de belangrijkste taal bij een niet georganiseerdee trekking in dit gebied. Na het inslaan van voedsel en water zijn we dezelfde dag van aankomst nog vertrokken richting onze volgende bestemming Tachedirt. Ca. 3 uur lopen en 500m stijgen.
Je loopt vanuit de valei (cwm -uitdrukking uit Wales-) richting de eerste pas Tizi Tamatert op 2279m (op de foto richting bovenkant) en ziet het gaandeweg kaler en dor worden. Daarna is het nog een uurtje dalen tot onze eerste overnachtingsplaats.
Het gebied is gedurende de zomer drukker zodat je je geen zorgen hoeft te maken over water onderweg. Op vitale punten vind je wel een tentje met drinken of een berberjongen die dit verkoopt om te voorzien in zijn dagelijks inkomen.

Quaneskra,
Na aankomst in Quaneskra hadden we nog wat tijd voor een avondwandeling. Het was pas donker omstreeks 20:00 uur, dus kun je nog op je gemak de eerste pijn uit je kuiten weglopen. Intussen bereidde Ibrahim een heerlijke tagine met kip voor ons.
We hebben overnacht in een Gite op een dun matrasjes op de betonvloer. Sober maar de gebruikelijke inrichting van je kamer. Gelukkig hadden wij onze Thermarest meegenomen dus lag dit iets aangenamer en warmer. In het voorjaar wordt het nog aardig koud 's nachts. Wij hebben een minimum temperatuur gemeten van 10gr. Celcius. Geen lekkere temperatuur om nog langer op te blijven zonder licht en verwarming. In de bergen leef je met de zon (vroeg op en vroeg naar bed).
En voordeel tov de zomer is dat de fauna nog erg mooi is. De bergen zijn vrij dor maar de valeien zijn mooi, groen afwisselend met prachtig bloeiende bloemen.
Imi Oughlad,
's Morgens vroeg uit de veren (of van het matrasje van stro) voor ontbijt en weer verder.
Achteraf gezien is het tweede stuk van de trekking het mooiste stuk dat we hebben gelopen. Eindeloos mooie vergezichten. Pitoreske dorpjes gelegen tegenaan de dorre heuvels en talloze ezelpaadjes tussenin.
Overal in het Atlasgebergte zie je deze paadjes, voel je ogen naar je kijken en kom je lokale bewoners tegen. Ook de communicatie met fluitjes, gilletjes of sissen naar elkaar werkt goed tussen de nagalmende bergen. Elk paadje wordt gebruikt c.q. grassprietje wordt gevonden door de jonge herders met hun kudde schapen of geiten.
Ook dit keer zouden zouden we overnachten in een gite maar zoals wij begrepen uit de discussie tussen Ibrahim en de waard werden zij het niet eens over de prijs. Dit onderhandelen gaat heel vreemd en niet gepaard met emotie maar eerder met stilzwijgen en af en toe een tegenbod. Ook reageerde Ibrahim vrij resoluut toen het te lang duurde. Hij stapte op en bracht ons naar de woning van een kennis in het dorpje. Daar hebben we geslapen in de slaapkamer van zijn vriend. Als je de woningen ziet aan de buitenzijde lijkt dit vrij sober maar binnenin valt het wel mee. De muren zijn netjes gestucadoord en geverfd en het hout is netjes gelakt en afgewerkt. Er was geen water en je behoefte moest je doen op een hurktoilet in de tuin.
De woningen worden ook steeds meer voorzien van elektriciteit. Je ziet vrij nieuwe elektriciteitsmastjes tussen de dorpen verschijnen resp. satelietschotels op de daken. Stromend water blijft echter een probleem daar dit erg schaars is in deze droge regio's. Zeker in de zomer.
Tizi Zouggâghene,
Na een lekker ontbijt met koffie van Ibrahim zijn we verder getrokken richting Tizi Zouggâghene. Wij alvast voorop terwijl Ibrahim de ezel nog optuigde. Twee rieten manden, één aan elke kant gevuld met eten, drinken, kookgerei en onze rugzakken. Wij droegen alleen een dagrugzak met noodzakelijke kleding en water.
Liever hadden we getrokken in Alpine stijl maar vanwege een recent motorongeluk was het dragen van een zware rugzak voor Wim niet weggelegd. Achteraf is het wel een leuke ervaring en het heeft ons flink ontzien. Het kost je ca. 200,- dirham per dag voor één ezel incl. muleteer. Je moet dan echter nog wel eten en een overnachting voor je ezeldrijver/metgezel regelen. Totaal incl. eten en overnachtingen voor onszelf en de muleteer met ezel hebben we 600,- Dirham (ruwweg 60,- euro) per dag betaald.
De ezeltjes zijn onmisbaar voor de lokale bevolking. Maar ook voor de Europeese trekkers in dit gebied. Het dragen van een last van 20kg is heel gebruikelijk. De muleteer zit er dan soms zelf ook nog bovenop.
Na 4 uur lopen zijn we al bij de gite hooggelegen tegenaan de bergen met uitzicht op het kleine dorpje Tizi Zouggâghenen. Het dorpje ligt aan een rivier in een mooie valei. Na de lunch hebben we nog mooi de tijd gehad voor een wandeling naar dit dorpje. Weer ca. tweehonderd meter naar beneden en weer terug. Maar ook zeker weer de moeite waard.
Althans voor de mooie natuur en omgeving. Met de lokale bewoners is het moeilijk om contact te maken. Kinderen blijven wel zeuren om een pen of bonbon maar wil je echt contact maken met ouderen of een foto maken dan gaat de deur dicht. Niet bij de mensen die touristen gewend zijn. B.v. in de wat grotere dorpen zoals Imlil maar in de kleine afgelegen dorpjes is het moeilijk. Ook zelfs met Ibrahim bij ons.
Azib Tamsoult,
Vanuit de gite lopen we via Tizi Oussem richting onze volgende bestemming Azib Tamsoult. Wederom een gite maar één die nog wel volop in verbouwing is. Geen elektriciteit, wel water dit keer vanuit een badruimte waarin nog volop werd gebouwd. Een kamer met lemen wanden en onverharde vloer. Dus een zandvloer met de traditionele inrichting van een berber woonkamer met banken rondom. Ook om op te slapen.
Er was wel warm water als je dit wilde. Feitelijk asociaal want met schaars hout wordt een stalen vat met water opgewarmd alleen voor jou!
Al in de middag nog voor de lunch arriveren we in Azib Tamsoult (2400m). Wederom hebben we weer de tijd om onze benen te strekken voor een wandeling in de omgeving. Dit keer naar de waterval hogerop gelegen in de valei richting de Tazaghart refuge van de CAF. Elke dag lopen we hoofdzakelijk in de ochtend met een aangename temperatuur. Meestal 7:00 op en rond de middag op bestemming. Gemiddeld 5 tot 7 uur lopen per dag zonder onze lokale wandelingen in de omgeving van onze overnachtingsplaats. Deze duurden ook nog eens 2 uur gemiddeld per stuk.
De avond in deze primitieve gite was de koudste tot nu toe. Onder twee dikke dekens hebben we de avond doorgebracht wachtend op ons eten. Het eten wordt meestal pas opgediend rond 20:00 's avonds. Dus na een lange dag lopen kun je ons hongergevoel wel indenken.
Mezzik,
's Morgens gaan we zoals gewoonlijk weer vroeg op stap. Eerst terug richting Tizi Zouggâghene maar halfverwege slaan we weer af richting Imlil. We passeren daar Tizi Mezzik op 2600m hoogte. Het is wederom mooi weer. Een heldere lucht, overdag ca. 30 en 's nachts ca. 10gr. Celcius. Gelukkig zijn we hier niet in de zomer als het in de valeien wel 50gr. Celcius kan worden. En dan moet je nog lopen.
T.p.v. Tiziz Mezzik hebben we nog wat gerust voordat we aan de afdaling begonnen. Ook hier had een lokale bewoner wat drinken te koop staan in de schaduw van wat struiken. Voor Ibrahim een bekende want hij heeft een half uurtje met hem kunnen kletsen. Na de afdaling van Tizi Mezzik komen we aan in het gelijknamige dorpje Mezzik. Tevens de woonplaats van onze gids, kok en muleteer Ibrahim.
We zijn er weer rond het middaguur en spreken af met Ibrahim dat hij eerst zijn familie gaat bezoeken en dat wij in de namiddag ook komen voor een bezoek aan zijn vrouw en kleine dochtertje
Wij gaan naar een mooie gite midden in de valei van Imlil. Met een luxe zitkamer en een groot dakterras waarvan je heel de valei kunt overzien. De gite ligt ingesloten tussen de kersenbomen. Dit keer krijgen we de lunch geserveerd vanuit de gite. Gelukkig is dit niet het einde van de trekking. De volgende dag gaan we weer voor drie dagen richting de Toubkal. Matig geaclimatiseerd maar waarschijnlijk voldoende.
Na een koude douche en ons middageten op het terras komt Ibrahim ons al weer halen. Via Mezzik lopen we naar het huis van zijn ouders waar hij ook inwoont met zijn vrouw en dochtertje. Leuk om zo eens kennis te maken met de lokale bevolking. De foto's van zijn gezin hebben we nog nagestuurd.
Toubkal refuge,
Het pad naar de refuge Toubkal (3207m) is veel belopen door trekkers en ezels. Sommige mensen laten zich zelfs rijden naar de hut voor het 13km lange traject. Onderweg kun je nog stoppen in Chamharouch voor een lekker glaasje thee en/of lunch. Na 10km lopen en 1500 hoogtemeters stijgen komen we omstreeks 14:00 aan op bestemming. Het is vrijdagmiddag en gelukkig niet druk. Voldoende plaats in de refuge en recent gebouwde gite.
Het is een mooie ruime gite opgetrokken uit ter plaatse beschikbare bouwmaterialen. Opgesierd door grote ruwe stenen, mooie robuuste houten spanten en natuurstenen vloeren. Maar zoals zoveel zaken in Marokko; mooi, ja zelfs prachtig bij oplevering maar na een jaar door gebrek aan onderhoud vies en in verval. Je ziet hier ook plenty voorbeelden van in Marrakesch. Ook met deze gite, die nog geen jaar in gebruik is, zal het vermoedelijk niet anders vergaan.
Ook de Marokkaanse elite die, naast de Europeanen, alleen een overnachting kan betalen in zo'n gite gedragen zich daar naar onze maatstaven kortweg smerig. De eerste tekenen van welvaart (nieuw geld) brengen in eerste instantie nog geen verdraagzaamheid en begrip voor anderen met zich mee. In het algemeen ontstaat op den lange duur steeds meer inzicht en zorg voor de omgeving.
Foto reeks
Beklimming Jebel Toubkal,
's Morgens vroeg om 6:00 gaan we op weg naar de top van de berg op 4167m. Niet moeilijk maar als je vroeg vertrekt loop je in een aangename temperatuur en heb je voldoende reserve voor tegenvallers en/of het genieten van mooie momenten onderweg. Ook nu was het niet druk en we hebben maar ca. zes mensen gezien. Ibrahim wilde graag mee dus liep natuurlijk voorop. De weg naar de top is niet moeilijk. Je moet alleen je eigen tempo lopen en volhouden. Niet teveel stoppen en doorgaan. Zo loop je vaak de ongeduldigere klimmers steeds weer voorbij als ze iets moeten eten of drinken.
De weg naar de top loopt over scree (steen gruis), sneeuw en rotsen. Halfverwege op de tizi Toubkal heb je al een prachtig uitzicht op de omgeving. Ook jebel Siroua is goed te zien vanaf dit punt.
Vanaf de tizi is het nog een uurtje klimmen naar de top. Wij stonden al om 10:30 bij de toppyramide. We hebben er zeker een uurtje doorgebracht en kunnen genieten van een lekkere brunch van Ibrahim. Daarna was het weer tijd om terug te gaan. De meeste klimmers gaan weer dezelfde weg terug maar wij kozen voor een daling langs de Noordzijde.
Tibherine,
Bij de afdaling aan de Noordzijde kun je onderweg nog de 'satelite peak' Tibherine beklimmen van 3890m. Boven op de top vind je één van de drie motoren van een vliegtuig dat er is neergestort op weg naar Biafra vol met wapens. Overal vind je nog lege hulzen en vliegtuig onderdelen. De rest van de onderdelen liggen in het ravijn waarlangs je loopt tussen de refuge Toubkal en Imlil. Het maakt de hele beklimming wel veel langer maar het is zeker de moeite waard. Totaal zijn we die dag van tien uur op pad geweest. Nog op tijd terug voor een douche en lekker uitrusten in de avondzon.
Helaas was het wel veel drukker in de gite dan toen we vetrokken. Veel jongeren (rond de 30 jr.) uit Casablanca trekken in het weekend de bergen in. De helft van de groep om te klimmen en de helft om te feesten. Allemaal 'op en top' in merkkleding met de mobiel continu in de hand. Alles met veel uiterlijk vertoon en vooral op zichzelf gericht.
Hierdoor is het verschil tussen arm en rijk ook goed zichtbaar en lijkt zelfs wel het doel te zijn. Berders worden vaak als minderwaardig beschouwd door deze nieuwe generatie jongeren.
Wij hebben dit tafereel een hele avond kunnen aanschouwen en ons steeds weer verbaasd.
Kasbah Toubkal,
Na een lekkere nacht uitrusten na de beklimming en een goed ontbijt gaan we weer terug richting Imlil. Ikzelf vind het altijd saai om een traject twee maal te lopen. Dus op de automatische piloot weer terug. Daarna zouden we met Ibrahim de kasbah Toubkal gaan verkennen. Hij vindt het leuk om als gids voor ons op te treden. Niet alleen voor het extraatje (petit cadeau) maar hij ziet het ook als een soort promotie voor zichzelf.
Het is een kwartiertje lopen naar de kasbah Toubkal vanuit Imlil. Tenminste als je je niet per ezel laat rijden. Veel bezoekers van het tot hotel omgebouwde complex laten graag hun rijkdom zien door een ezeltje te huren voor ca. een kwartiertje lopen. De gasten die we tegenkomen in het complex gedragen zich al niet veel anders. Engels, Marokkaans en Frans.
Wij mogen nogmaals overnachten in de mooie gite van Ibrahim, de broer van Hassan, de Muezzin van Mezzik. Dus niet Ibrahim onze gids, kok, en muleteer. Dit keer waren we niet alleen in de gite maar in het gezelschap van drie Zwitserse meiden die de volgende dag ook aan een trekking begonnen.
Foto reeks
Essaouira,
Het is ca. 4 uur rijden met de bus van Marrakech naar Essaouira inclusief lunchstop onderweg.
Wij zijn nieuwschierig hoe ook dit kustplaatsje is veranderd in 26 jaar. Het toen kleine vissersdorpje met haar schilderachtige omgeving, rijke historie, azuur blauwe lucht en de altijd sterke wind maakte toen grote indruk op ons.
Maar helaas is net als Marrakech ook Essaouira erg touristisch geworden. Je kunt er kite- en windsurfen en er zijn aan de kust veel appartementencomplexen bijgebouwd. Alle bekende Westerse hotelketens zie je er verschijnen. Gelukkig zijn de medina en het havengebied op het eerste gezicht authentiek gebleven.
Wij hadden een budgethotel gevonden direct aan de zee. Hotel Smara, voor 100,- Dirham per dag heb je een tweepersoonskamer. Voor 100,- Dirham meer heb je ook uitzicht op zee vanuit je kamer.
Het hotelletje heeft ook een mooi dakterras (zie foto) waar op verzoek je ontbijt wordt bezorgd en kunt genieten van het magnifieke uitzicht op zee, de zonsondergang en de verdedigingsmuur van de media met haar bronzen kanonnen uit de 18e eeuw.
Wij hebben er drie nachten geslapen en ons prima vermaakt. Direct naast het hotelletje kun je lekker eten bij een Frans echtpaar in een klein maar romantisch ingericht restaurantje.
Bij de voordeur vind je allerlei winkeltjes onderin de nissen van de verdedigingsmuur. Vermoedelijk deden deze nissen van oorsprong dienst als opslag voor munitie e.d...... Ze zijn afsluitbaar met mooie houten deuren draaiend aan smeedwerk scharnieren.
Ook in het havengebied zie je nog veel overblijfselen van de oude verdedigingswerken van het dorpje dat in de 18e eeuw kennelijk toch een belangrijke havenstad was.
Voor 10,- Dirham kun je de verdedigingstorens bezoeken. Van hieruit heb je een prachtig zicht op de haven en visveiling. De kanonnen die je daar ziet zijn van Nederlandse makelij.
In het veiligsgebouw mag je als tourist niet meer komen. Dit is alleen toegangkelijk voor handelaren. Wel jammer. 26 jaar geleden hebben we daar nog lekkere sardientjes gekocht om op ons terracotta kookpotje te grillen.
Verder vind je in het centrum van Essaouira heel veel smalle straatjes met winkeltjes, hotelletjes en/of restaurantjes. Soms nog geen twee meter breed. Bij de haven vind je de grotere (voor touristen populairdere) terassen waar je zelfs schepijs kunt krijgen.
Denk niet dat je echt goedkoop uit bent in een restaurant want ze kennen er Westerse prijzen. Een ijsje is net zo duur als in Holland terwijl de kosten wel wat lager zullen liggen. In de kleine eettentjes met TL-licht -achter de vitrinekasten met salades en frisdrank- op kunststof tuinstoelen kun je nog wel vrij goedkoop eten. Je kunt natuurlijk ook eten uit één van de supermarktjes die je overal kunt vinden. Als je besluit bij de haven te gaan eten bij één van de houten vistentjes let dan goed op de prijs (prijs per ons). Ook hier betaal je snel het drievoudige van de normale prijs.

Buiten het centrum vind je een mooi strand van wel 10km lang. Als je ca. 2 km naar het Noorden loopt wordt het steeds rustiger en kom je bij een dorpje waar in de zeventiger jaren veel hippies woonden. Een bezoek van Jimmy Hendriks heeft dit dorpje veel bekendheid gegeven. Als je niet wilt lopen kan dit natuurlijk ook. Je kunt er ook met een kamelen caravaan naar toe, vrij logisch in Noord Africa, maar je kunt nu zelfs ook al met de fourwheel-drive. De mooie hoge zandduinen die je in deze omgeving vind zijn inmiddels speelterrein geworden van deze machines.
Zo is er inmiddels voor iedereen wat te vinden!
Afsluiting,
Als je ons vraagt wat is blijven hangen na 5 dagen in Marrakech, 8 dagen trekken in het Atlasgebergte en 3 dagen naar Essaouira moet je denken aan:
  • Lekkere maaltijden van Ibrahim, diverse tagines, couscous, salades met sardines, verse vis, zoete mintthee met even zoete gebakjes.
  • Altijd maar weer moeten onderhandelen over de prijs van dingen;
  • Prachtige vergezichten in het Atlasgebergte.
  • Vieze toiletten.
  • Verse sinaasappelsap.
  • Alles kost geld, kijken, hulp vragen, bedelaars, petit cadeau, etc......
  • Groot verschil tussen arm en rijk.
  • Trots van de berbers op hun eigen identiteit.
  • Overal zie je mensen (Weinig privacy).
  • Uiterlijk vertoon is belangrijk bij jeugd.
  • Emotie, passie, heetgebakerd, ruzie op straat..........
  • Scooters vervangen ezels.
  • Kosten, alles inclusief, waren EUR. 70,-\per dag\p.p.

    Er zitten wat negatieve ervaringen tussen maar onvoldoende om ons ervan te weerhouden om nog een keer terug gaan. Vermoedelijk wordt het dan de wat minder touristische Mgoun regio.
  • Lokale gerechten:
  • Zoete mint thee; groene thee met mintbladeren en veel suiker.
  • Tagines; vegetarisch, of met stukjes vis, kip, geiten- of schapenvlees (zie foto).
        De hoofdingredienten zijn aubergines, zoete aardappelen en wortelen.
  • Couscous; wederom met veel groenten en kleine stukjes vlees.
  • Salades; mais; rijst, tomaat, olijven, sardines, etc......
  • Vis; sardines en nagenoeg alle vissoorten zoals je in de Noordzee ook kunt vangen.
  • Zoete gebakjes; allerlei soorten (suikerfeest).



  • Documentatie:
  • Lonely planet, "Morocco" uit 2005; ISBN 1-74059-678-1.
  • Cicerone, "Trekking in the Atlas mountains" uit 2006; ISBN 1-85284-421-3.
  • Landkaart 1:100, "Toubcalregion" uit 1972; (The Map Shop).



  • Internetadressen:
  • Vliegreizen via Internet.
  • Cicerone boekjes.
  • Lonely planet.
  • World Health Organisation.
  • Landelijke Coordinator Reizigersadvisering (LCR)
  • Travelclinic.
  • Gezond op reis.
  • Club Alpine France (CAF) afdeling Marokko.
  • Valuta informatie.
  • Google maps.




  • Terug reisverslagen

    - Einde -